Selim akıl nedir kısaca ?

Onur

New member
Bu üç örnekte ortak nokta, sağlıklı kararların farklı bilgi türlerini bir araya getirmesidir. Sayısal veriler bazı sorulara cevap verirken deneyimler, değerler ve sosyal koşullar başka soruların anlaşılmasına katkıda bulunur.

Toplumsal Kalıplar Selim Akıl Algısını Nasıl Etkiliyor?

Toplumda mantığın erkeklerle, duyguların kadınlarla özdeşleştirilmesi yalnızca bireylerin davranışlarını değil, davranışların nasıl yorumlandığını da etkileyebilir.

Örneğin aynı toplantıda bir erkek çalışan sesini yükselterek görüşünü savunduğunda kararlı ve kendinden emin olarak değerlendirilebilirken bir kadın çalışan benzer biçimde konuştuğunda sert veya duygusal olarak nitelendirilebilir. Bunun her ortamda ve her zaman gerçekleştiğini söylemek doğru olmaz; ancak toplumsal beklentilerin değerlendirmeler üzerindeki etkisi araştırılmaya değer bir konudur.

Collabra: Psychology dergisinde yayımlanan ve kadınlarla erkeklerin mantık ve duyguyla nasıl ilişkilendirildiğini inceleyen bir araştırma, her iki cinsiyetten katılımcılarda da erkeklerle akılcılık, kadınlarla ise duygusallık arasında zihinsel çağrışımlar bulunduğuna ilişkin bulgular sunmuştur. Bu sonuç, insanların kendi gruplarına yönelik değerlendirmelerinin de toplumsal kalıplardan etkilenebileceğini düşündürür. Ancak bir çağrışımın varlığı, kalıplaşmış yargının doğru olduğunu kanıtlamaz. Araştırma: Rationality is Gendered.

Bu durumun önemli bir sonucu vardır: Bir kişinin mantıklı olup olmadığını değerlendirirken cinsiyetine, ses tonuna veya duygularını ifade etme biçimine değil, gerekçelerinin niteliğine bakmak gerekir.

Bir kadın tartışma sırasında ağlayabilir ve yine de sunduğu kanıtlar güçlü olabilir. Bir erkek son derece sakin konuşabilir ama iddialarını doğrulayan hiçbir veri sunmayabilir. Dış görünüşteki sakinlik, düşüncenin doğruluğunu garanti etmez; duyguların görünür olması da düşüncenin geçersizliğini göstermez.

Bu nedenle selim akıl, başkalarını değerlendirmeden önce kendi değerlendirme ölçütlerimizi de sorgulamayı gerektirir.

Selim Aklı Geliştirmek İçin Hangi Yöntemler Kullanılabilir?

Selim akıl, yalnızca teorik bir kavram olarak ele alınmamalıdır. Günlük hayatta geliştirilebilecek düşünme alışkanlıklarıyla da ilişkilendirilebilir.

- Kanıt ile yorumu ayırmak: Bir olay hakkında duyduğumuz bilgiyle o bilgiye yüklediğimiz anlam aynı şey değildir. Önce neyi bildiğimizi, neyi tahmin ettiğimizi belirlemek gerekir.

- Karşı görüşü anlamaya çalışmak: Bir görüşe katılmamak, o görüşü yanlış anlamayı haklı çıkarmaz. Karşı tarafın gerekçelerini doğru biçimde ifade edebilmek, daha sağlam bir değerlendirme yapmayı sağlar.

- Belirsizliği kabul etmek: Her sorunun kesin bir cevabı yoktur. Yeterli bilgi bulunmadığında geçici bir sonuca varmak veya karar vermeyi ertelemek bazen en akılcı seçenektir.

- Duyguların kaynağını incelemek: Öfke, korku veya heyecan hissettiğimizde bu duyguların hangi bilgiye, deneyime veya beklentiye dayandığını sorgulayabiliriz.

- Kendi hatalarını kabul etmek: Yeni kanıtlar ortaya çıktığında fikrini değiştirmek zayıflık değildir. Aksine, düşüncenin gerçekle uyumunu korumaya yönelik önemli bir adımdır.

- Kararın sonuçlarını değerlendirmek: Bir kararın yalnızca kısa vadeli faydasını değil, uzun vadeli etkilerini ve farklı insanlar üzerindeki sonuçlarını da hesaba katmak gerekir.

Bunlara ek olarak, karar vermeden önce kullanılacak ölçütleri belirlemek de yararlıdır. Örneğin bir iş teklifini değerlendirirken maaş, çalışma koşulları, gelişim fırsatları ve aile yaşamına etkiler önceden listelenebilir. Böylece karar, yalnızca o anki heyecana veya tek bir etkileyici özelliğe bağlı kalmaz.

Bu yöntemlerin hiçbiri yalnızca erkeklere veya kadınlara özgü değildir. Herkesin güçlü ve zayıf yönleri farklı olabilir. Önemli olan, düşünme sürecinde hangi noktaların hataya açık olduğunu fark edebilmektir.

Sonuç: Selim Akıl, Cinsiyetten Çok Düşünme Kalitesiyle İlgilidir

Selim akıl; sağlıklı muhakeme, kanıtları değerlendirme, aceleci yargılardan kaçınma ve gerektiğinde düşüncesini değiştirebilme kapasitesi olarak anlaşılabilir. Bu kavramı yalnızca duygusuzlukla, sayısal düşünmeyle veya tartışmalarda sakin kalmakla sınırlamak doğru değildir.

Erkeklerin daha objektif, kadınların daha duygusal olduğu yönündeki yaygın genellemeler, bireylerin gerçek düşünme süreçlerini açıklamak için yetersizdir. Bilimsel araştırmalar, kadınlar ve erkekler arasında bazı alanlarda farklılıklar bulunabildiğini, ancak birçok psikolojik özellik bakımından benzerliklerin de güçlü olduğunu göstermektedir.

Objektiflik, ölçülebilir verilerle çalışmanın yanı sıra bu verilerin sınırlarını fark etmeyi gerektirir. Duygusal ve toplumsal etkileri dikkate almak da tek başına mantıksızlık değildir. Aksine, kararın insan yaşamındaki sonuçlarını anlamak için gerekli olabilir.

Bence selim aklı anlamanın en iyi yolu, insanları cinsiyetlerine göre sınıflandırmak yerine düşünme biçimlerini değerlendirmektir. Bir kişi hem analitik hem empatik, hem duygularının farkında hem de kanıtlara bağlı olabilir. Bu özellikler birbirini dışlamak zorunda değildir.

Forumdaki tartışmayı şu sorularla genişletmek isterim:

- Sizce selim aklın temel ölçütü doğru sonuca ulaşmak mı, yoksa karar verirken izlenen yöntemin sağlıklı olması mı?

- Duygularını açıkça ifade eden bir kişi, toplum tarafından daha az objektif değerlendiriliyor olabilir mi?

- Erkeklerin mantıklı, kadınların duygusal olduğu düşüncesi sizce gerçek deneyimlerden mi, yoksa toplumsal beklentilerden mi daha fazla besleniyor?

- Önemli bir karar verirken sayısal verilerle kişisel deneyimleri nasıl dengeliyorsunuz?

- Hiç mantıklı olduğunuzdan emin olduğunuz hâlde sonradan yanıldığınızı fark ettiniz mi? Bu deneyim düşünme biçiminizi değiştirdi mi?

Farklı deneyimlerin, somut örneklerin ve güvenilir araştırmaların paylaşılması, bu konuyu yalnızca bir cinsiyet karşılaştırması olmaktan çıkarıp insanın nasıl daha sağlıklı düşünebileceğine ilişkin verimli bir tartışmaya dönüştürebilir.

Kaynakça

1. Hyde, J. S. (2014). Gender Similarities and Differences. Annual Review of Psychology, 65, 373–398. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-010213-115057

2. Zell, E., Krizan, Z. ve Teeter, S. R. (2015). Evaluating Gender Similarities and Differences Using Metasynthesis. American Psychologist, 70(1), 10–20. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25581005/

3. Phelps, E. A., Lempert, K. M. ve Sokol-Hessner, P. (2014). Emotion and Decision Making: Multiple Modulatory Neural Circuits. Annual Review of Neuroscience, 37, 263–287. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24905597/

4. Rationality is Gendered. Collabra: Psychology. https://online.ucpress.edu/collabra/article/5/1/54/113043/Rationality-is-Gendered

5. Verweij, M. ve diğerleri (2015). Emotion, Rationality, and Decision-Making: How to Link Affective and Social Neuroscience with Social Theory. Frontiers in Neuroscience, 9, 332. https://doi.org/10.3389/fnins.2015.00332
 
Üst